على زمانى قمشه اى
217
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
توضيح سخن آقا حسين ( ره ) الف ) در فلسفه بحثى است كه زاويه و شكل از مقوله كمّ است ، يا از مقوله كيف ؟ اكثر دانشمندان معتقدند زاويه و شكل عبارت است از كيفيت ؛ يعنى هيئتى است كه عارض كمّ مىشود و از احاطه يك حدّ ( مانند دايره كه از احاطه يك حدّ و خط پديد مىآيد ) يا چند حدّ و خط پديد مىآيد ، مانند شكل مثلث ، مربع ، كثير الاضلاع و . . . كه هركدام داراى زاويههايى هستند . بنابراين در تعريف زاويه گفتهاند « هى الهيئة الحاصلة من احاطة حدّين أو حدود متلاقية فى حدّ غير تامّة » . زاويه عبارت است از هيئتى كه از احاطه غير تامّه دو حدّ يا حدودى كه در حدّ ديگرى تلاقى كرده حاصل شده است ، مانند زاويهء مجسم كه از احاطه سطح مخروط كه به نقط رأس منتهى مىگردد ، حاصل مىشود . تنها برخى زاويه را از مقولهء كم دانستهاند ؛ زيرا « قسمت » ، « مساوات » ، و « عدم مساوات » پذير است كه اينها از ويژگىهاى كم بهحساب مىروند . ابن هيثم در پاسخ گفته است : حقيقت زاويه با يك ، يا چند مرتبه چند برابر شدن از ميان مىرود ؛ مثلا زاويهء قائمه اگر دوچندان شود ، ديگر زاويهء قائمه نيست ، چنان كه زاويهء حادّه مثلا اگر چند برابر گردد ، از بين مىرود و حقيقت زاويه حادّه بودنش تباه مىشود ؛ درحالىكه مقولهء « كم و مقدار » با تضعيف يا چند برابر شدن حقيقتش زائل و تباه نمىگردد . ب ) حكما در يك تقسيم ، حركت را به توسطى و قطعى بخشپذير دانستهاند . حركت توسطى آن است كه جسم ، بين مبدأ و منتها بهگونهاى باشد كه هر نقطهاى كه در وسط فرض شود ، متحرك ، قبل از آن و بعد از آن در آن نقطه نباشد . اين حركت ، يك حركت بسيط ثابتى است كه هيچ تقسيمى در آن راه